و كوت جريان داشته و آبش را هم مستقيما از نهر دياله يا يكى از شاخه‌هاى آن مىگرفته نه از رود دجله و از راه نهرهاى عظيمى كه براى تغذيه و گسترش آن كنده شده بود كه مربوط به دورهء ساسانى بوده است . طرح نهروان و شاپور دوم شايد نتوان به طور قطع مشخص ساخت كه طرح نهروان در شرق دجله در عهد كدام يك از پادشاهان ساسانى جامهء عمل پوشيده ليكن برخى به حق معتقدند كه اگر آغاز اين طرح در زمان پادشاهانى پيش از شاپور دوم هم بوده باشد ولى انجام آن در زمان شاپور دوم معروف به ذو الاكتاف بوده كه دوران ممتد فرمانروايى او و همچنين دوران صلح ممتدى كه در زمان او بر اين منطقه حكمفرما بوده او را در اجراى چنين طرحهاى بزرگ قادر مىساخته است . از همه پادشاهان ساسانى رد پاى دو تن از آنها را در اين سرزمين سورستان يا سواد ، هم در شرق و هم در غرب آن ، بيش از ديگران مىتوان يافت ؛ يكى همين شاپور دوم است كه هنوز هم نام خندق شاپور كه او در غرب همين سورستان در حدفاصل بين آنجا و صحراى عربستان براى جلوگيرى از غارتگران صحرا كنده بود و از آب فرات مايه مىگرفت ، و در جلد اول همين كتاب ( گفتار پنجم ) مطالبى دربارهء آن آمد ، در تاريخ اين منطقه زنده است . و ديگرى خسرو انوشيروان است كه با سازمان دفاعى منظم و خودكفايى كه در غرب و شمال همين سرزمين و كناره‌هاى فرات در برابر سپاهيان منظم روم و غارتگران نامنظم صحرا به وجود آورده بود ، و با نهرهاى عظيمى هم كه به نامهاى قاطول و قورج در همين منطقه نهروان و شرق دجله به وجود آورده بود و كارهاى عمرانى ديگرى كه بدانها اشاره خواهد شد ، نام او با تاريخ اين سرزمين آن‌چنان درهم آميخته كه حتى در كاوشهاى باستانشناسى اين منطقه هم گهگاه نامى از او به ميان مىآيد . بنابراين دور از واقع نخواهد بود اگر طرح نهروان و تأسيسات تابع آن‌هم كه از آنها سخن خواهد رفت از كارهاى اين دو تن شمرده شود . به خصوص اگر در نظر گرفته شود كه طرح نهروان گذشته از جنبهء عمرانى آن جنبه نظامى و